Hoeveel muziek zit in het Westen?

Als ‘The royal musicians of Hindustan’ trokken Hazrat Inayat Khan en zijn ‘companions’ Maheboob, Ali en de anderhalf jaar later aangekomen jongste broer Musharaff Khan door de Verenigde Staten. Ze staken in 1912 over naar Engeland, Londen, en vervolgens naar Parijs. Eigenlijk wilden zij in 1913, na optredens in Frankrijk en België, weer terug naar India. Daarvoor in de plaats komt echter een Russische toernee. Als de broers vervolgens in 1914 van Moskou naar India willen reizen houdt de Russische overheid hen tegen omdat er onrust is in Turkestan. Niet alleen in Rusland maar ook in andere landen en al langere tijd werden hun toernees door plaatselijke overheden met argusogen gevolgd. Het waren rumoerige jaren aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog en de opkomst van de Indiase onafhankelijkheidsstrijd. The Royal musicians of Hindustan zouden wel eens spionnen of onruststokers kunnen zijn. Noodgedwongen keren Hazrat Inayat Khan en zijn broers terug naar Parijs en moeten hals over kop verder vluchten als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Zonder enige bezittingen komen ze augustus 1914 in Londen aan en zullen daar tot 1920 verblijven op diverse adressen, in vaak behoeftige omstandigheden.

Deze eerste “leerjaren” in het Westen, zoals Hazrat Inayat Khan ze wel noemde, kenmerken zich door wisselend succes. In de Verenigde Staten is er naast onbegrip en rassendiscrimatie ook serieuze aandacht. Uitvoeringen combineert Hazrat Inayat Khan met toespraken over de diepere achtergronden ervan. Hij bereidt er zijn eerste publicatie voor (A Sufi Message of Spiritual Liberty, 1913) en krijgt er zijn eerste leerlingen, zowel voor het leren bespelen van de vina als voor het volgen van het mystieke pad. Met een van die vina-leerlingen, de Amerikaanse Ora Ray Baker, trouwt hij in 1913 in Londen.

Ook in Europa zijn de reacties wisselend. Toch slaagt Hazrat Inayat Khan erin op veel plaatsen kleine kringen van leerlingen samen te brengen en contact te leggen met invloedrijke mensen. Het was een tijd waarin een elite op zoek was naar nieuwe wegen. Zijn vouw bijvoorbeeld was familie van Eddy Baker, de grondlegger van de Christian Science-beweging in Amerika. In Londen ontmoette hij de Bengaalse dichter Tagore, die in 1913 de nobelprijs kreeg. In Frankrijk was Debussy in zijn muziek geïnteresseerd. In Italië had hij contact met Maria Montessori, die nieuwe ideeën ontwikkelde over de opvoeding van kinderen. In de moeilijke Londense jaren waren het vooraanstaande theosofen die hem hielpen.

Deze leerjaren maakten Hazrat Inayat Khan wel duidelijk dat muziek voor een westers publiek niet de meest voordehandliggende ingang tot mystiek was. Gaandeweg zou de muziek tot zijn privékring beperkt blijven en de nadruk komen te liggen op lezingen, oefeningen en de ontwikkeling van nieuwe rituelen. Daarmee wist Hazrat Inayat Khan steeds beter de harten van de mensen om hem heen te bereiken.

Vervolg: Het universeel soefisme krijgt vorm