Het universeel soefisme krijgt vorm

In Londen trok Hazrat Inayat Khan vooral de aandacht van theosofen. Dat lag voor de hand, want zij waren al langer geïnteresseerd in Indiase bronnen van spiritualiteit. Hun steun was belangrijk, zowel in materiële zin als voor de ontwikkeling van het universeel soefisme. Zij voorzagen grotendeels in levensonderhoud en huisvesting van Inayat en zijn ‘companions’ Maheboob, Ali en Musharaff Khan, zijn vrouw en vier kinderen (Noorunnisa 1913-1944, Vilayat 1916-2004, Hidayat 1917, en Khairunnissa 1919). De Londense jaren, van 1914 tot 1920, waren ook beslissend voor de vorm die het universeel soefisme heeft aangenomen.

Om deze ontwikkeling te typeren is een vergelijking met muziek wellicht verhelderend. Als Indiaas musicus was Hazrat Inayat Khan niet anders gewend dan te improviseren. Hoe hij de gegeven melodieën uitwerkte was afhankelijk van moment, plaats en publiek. In zijn traditie was muziek ook in hoge mate een kwestie van persoonlijke vorming, in directe relatie met een leermeester. De klassieke westerse muziek echter kent vrijwel geen improvisatie, en méér dan melodieën spelen akkoorden een belangrijke structurerende rol. Muziek ligt vast in notenschrift, en voor een wat groter ensemble staat steevast een dirigent. Het is deze stap, van improvisatie naar vaste vorm, van vrije melodie naar akkoorden, die in de Londense jaren gestalte krijgt.

Om aan te sluiten bij de vormelijke, westerse mentaliteit van destijds moest Hazrat Inayat Khan een minder geïmproviseerd, en minder van de persoonlijke relatie tussen leraar en leerling afhankelijk soefisme ontwikkelen. Hij moest vormen en rituelen ontwikkelen die meer structuur zouden bieden. Het is in die tijd dat de ’10 soefi-gedachten’ en de ‘3 doelstellingen’ worden geformuleerd. Zo ook krijgt in wisselwerking met zijn Engelse publiek van destijds de universele eredienst vorm. Dat is een ritueel dat nog steeds grote zeggingskracht heeft, net als de gebeden die Hazrat Inayat Khan formuleert. Het verspreiden van de “wijsheid van het soefisme”, zoals Madani het noemde, krijgt een georganiseerde vorm in de ‘Sufi Trust Ltd’. Inayat Khan delegeerde verantwoordelijkheden en gaf sommigen het recht kandidaat moerieds in te wijden. Dit maakte het mogelijk dat in steeds meer landen tal van activiteiten konden worden ontplooid en een tijdschrift kon worden uitgegeven. Maar er is ook een keerzijde. In later jaren ontwikkelde dit zich tot een hiërarchie van functies en inwijdingen. Vanuit de Indiase traditie was voor Hazrat Inayat Khan evident dat de moershid, de meester die het mystieke onderricht geeft, centraal staat. Maar in de westerse organisatie van het soefiwerk leek het er soms meer op dat de meester in dienst was. Dat was voor Hazrat Inayat Khan een niet geringe beproeving.

Vervolg: De bloei van de zomerscholen